From Christchurch to Turkey’s elections: A global symbiosis of antagonisms

Dr. Emrah Çelik & Dr. Paula Schrode

“Grand narratives” in an entangled world
References to a history of antagonism between a Christian West and a Muslim East played a pivotal role in the staging of the mosque shootings in Christchurch, New Zealand, on 15 March 2019. The symbols chosen by the terrorist had a ready appeal to both of these constructed “sides:” the one identified with “Europe,” and the one represented by the “Muslim East.”  One of the declared aims of the shooter was to “drive a wedge” and “incite violence, retaliation and further divide” between the two.[1] The plan was partially successful.  In his election campaign, Turkish President Recep Tayyip Erdoğan, who had been highlighted in the terrorist’s manifesto as one of Europe’s main enemies, drew heavily on the mosque attacks and their framing to mobilize his constituency by presenting himself and the Turkish nation as crucial players within an eschatological drama.

Countering the alleged end of grand narratives,[2] it has been argued that current “narratives of the extreme” may be particularistic and incommensurable, but nonetheless still “grand.” While targeted at specific groups, they are “grand” in the sense that they aim to explain the world as a whole.[3] Moreover, under conditions of globalized communication, such “grand narratives” of distinct communities are often interrelated. To grasp these relations appears especially appropriate when they are made explicit and are emotionally charged, for example by strong antagonism. Using the example of Christchurch, we argue that the attacks’ framing by the shooter has been (re-)produced by Erdoğan in order to lend plausibility to narratives of the current Turkish government and of the President in particular. This demonstrates that relationships between antagonistic narratives are often symbiotic; separate communities equally contribute to the same patterns through globally entangled media interaction. We therefore question the idea of our contemporary era as one bereft of grand narratives.

Staging a global drama
The massacre in two mosques in Christchurch was planned and staged as a media event; the shootings were live-streamed on Facebook, and with his manifesto the shooter disseminated his desired reading of the events. The text and pictures in the manifesto alluded to a grand narrative of global war between “Islam” and “Europe;”  it included references to the crusades, the siege of Vienna in 1683, and presented the vision of a de-mosqued Hagia Sophia. Parts of the text was specifically directed to a Turkish audience and claimed a special role for Turkey within the insinuated drama. Meanwhile, the footage showed that the assassin’s weapons bore the dates of historic European battles against the Ottoman Empire.

Following the example of New Zealand’s Prime Minister, there was a certain agreement among political leaders and media not to give more attention than necessary to the shooter’s own framing of the massacre. In contrast, Erdoğan did not hesitate to take up and reproduce the assassin’s symbols and narratives, transforming them into resources for his own ongoing electoral campaign. This move was not surprising. Throughout the current decade, Erdoğan has used campaign strategies with similar patterns. The shooting gave him the opportunity to boost these strategies before the vitally important municipal elections, which were to take place two weeks after the attack. His public reaction to the attacks allows us to examine his strategy and to understand how narratives involving enemy images symbiotically cross-fertilize.

The use of horrifying imagery
At election rallies, Erdoğan played the gunman’s graphic footage on giant screens, showing different parts of the recording about a dozen times.[4]  He did this despite his strong past opposition to media attention to earlier terror attacks, particularly those occurring in Turkey, on the grounds that such publicity encourages terrorists.[5] While Erdoğan’s screenings were criticized,[6] and while concerns were expressed in Turkish media over the possibility of encouraging terrorism and the effects of such scenes on children,[7]they obviously were expected to fulfill important functions as emotional illustrations of Erdoğan’s central narratives.

Narrative of ‘outside forces’
Over the past decade, a discourse of ‘external forces’ (dış güçler) has been used as Erdoğan’s foremost argument, particularly when faced with criticism and challenges such as the Gezi Park protests of 2013.[8]Blaming economic woes and social tensions on outsiders rather than on the government has obvious appeal, as does the prospect of persuading society that there exists a serious external threat.  Within this framing, of course, Erdoğan and the ruling AKP are shown to be saviors.
Erdoğan used the massacre to portray himself and his government, as in previous election campaigns, as the source of salvation of both Turkey and of the wider Muslim world, and depicted the latter as dependent on a strong Turkey.“Turkey has no other option than holding firm. If the Turkish nation weakens, the Jerusalem cause, the Palestinian cause, and the cause of justice would also weaken. Turkey is the symbol of peace and trust for the millions at the other edge of the world.”[9]

This ‘external forces’ notion is at once indistinct and multifunctional, as it directs suspicion towards a shadowy purported enemy. Yet, given the history of stereotypes in public discourse, the implied antagonists are the Christian West in general, as well as Israel.[10] On the 19th March in Ereğli, while referring to the Battle of Gallipoli and to the Christchurch massacre, Erdoğan declared, “the only reason [for the attacks]: we are Muslim, and they are Christian.”[11] At a rally in Üsküdar, Istanbul, the same day, he evoked “remnant crusaders, Byzantine zealots and neo-Nazi scrap” as the enemies of the Turkish nation.[12]

In the run-up to the municipal elections of 2019, the Christchurch massacre was incorporated into this discourse about foreign enemies. “This is not an isolated event, it is something more organized,” Erdoğan said, later accusing the West of “preparing” the terrorist’s manifesto and “handing it to him.”[13]He went on to correlate the massacre with Turkey’s problems on the Syrian and Iraqi borders, in Cyprus and the eastern Mediterranean Sea, with the problems of Turks in Europe, and even with the coup attempt of 2016 and the current economic crisis, contending that “they are testing our patience and determination” through all these attempts and “dark alliances.” At an election rally that coincided with the commemoration of the 1915 Gallipoli campaign, when Ottoman soldiers also defeated British-led forces from Australia and New Zealand, Erdoğan said: “Your grandparents came here and returned in coffins. Have no doubt, we will send you back like your grandfathers!”[14] Here again the language employed mirrors that of the New Zealand shooter, strongly evoking a global battle to come while referring to a common past reduced to antagonistic encounters, such as the Crusades or the Ottoman sieges of Vienna – references that have all willingly been taken up by Erdoğan.[15] The attacks of Christchurch were thus used to contribute to Erdoğan’s strategy of elevating the elections to a global and almost eschatological dimension.

Proclaiming a ‘matter of survival’
The most prominent discourse of the 2019 election campaign was ‘the matter of survival’ (beka sorunu), which implicated that the survival of Turkey itself  is deeply connected to the continued survival of the current government and of the alliance between the parties AKP, MHP and BBP. Erdoğan organized his election rally in Izmir with his most significant ally, Devlet Bahçeli, the MHP chairman, who said in reference to the New Zealand massacre: “Have you understood now, why survival is important? The great powers of the world are looking forward with their collaborators to our fall. Therefore the only way is our alliance.” He made reference to rifles and the manifesto and proclaimed the blood-curdling line: “Hey crusaders! We are here, come on then! We are waiting for you, come and let us drown you in your blood!”[16]

In his manifesto, the mosque shooter identified Erdoğan and the Turkish nation as crucial for Islam and for the global Muslim community. Among “high profile leaders” to be killed, alongside the German chancellor Angela Merkel, he lists Erdoğan as “the leader of one of the oldest enemies of our people [i.e. Europeans], and the leader of the largest islamic [sic] group in Europe.”[17] Thus, both sides agree on the narrative of a comprehensive battle in which Turkey prominently represents one party, and global salvation therefore depends on the fate of the Turkish nation, one way or another.

The symbol of Hagia Sophia
One of the most fertile tokens of this joint narrative is the Hagia Sophia. From a symbol of Christian sovereignty and power, it was transformed into a landmark of Muslim triumph after its conversion to a mosque following the conquest of Constantinople in 1453. In 1934, it became a museum; some Islamist groups in Turkey have seen it as a symbol of secularist suppression of Turkey’s Islamic identity, with the hope and expectation that one day it would once again become a mosque. The shooter of Christchurch, contrarily, warned the Turks that “the Hagia Sophia will be free of minarets and Constantinople will be rightfully Christian [sic] owned once more”.[18]

Despite the sensitivity of the issue, Erdoğan never raised the issue of the Hagia Sophia in previous campaigns. Rather, he brushed off demands from the crowds at some of his rallies. At least, that was his initial reaction in Tekirdağ two days after the massacre, when the crowd started chanting “Open Hagia Sophia [as a mosque].” While he did cater to strong emotions by pointing to the role of Istanbul/Constantinople in the shooter’s manifesto and having promised at a memorial event for the Battle of Çanakkale that Istanbul would not be turned into Constantinople again(thereby linking distinct events of Turkish history again through the grand narrative of ongoing battle),[19] Erdoğan now warned his audience: “It has a political dimension. Let’s not be deceived. It is a ruse.” Instead, he urged people to pray at the Sultan Ahmet or the recently built Çamlıca Mosques, saying: “We know how to take the step and we know the political language of it. We would not take the step just because these dishonest people so wish!”[20] In the last days of the campaign, however, when Erdoğan’s power seemed under threat, he changed his mind and he talked for the first time about converting Hagia Sophia into a mosque: “As you know, the mosque was converted to a museum in 1935, as a reflection of the Republican People’s Party (CHP) mentality. We may as well take a step and change that,” he concluded, pointing to the harshly secularist policies of the CHP in the 1930s, with this party constituting the main opposition today. “After the elections, we will change Hagia Sophia’s name from museum to mosque,” he told a crowd in Istanbul two days before the election, “We have plans and we are going to implement these plans.”[21]

Symbiotic antagonisms
As he himself stated, one of the goals of the shooter of Christchurch was to alienate Turkey from the European NATO powers and “drive a wedge” between them.[22] At one level his plan was successful, as Turkey’s most powerful politician has willingly taken up the shooter’s narrative and contributed to the propagation of his agenda. “Grand narratives of the extreme” are crucial to the soft power repertoire of the Turkish government,[23] which relies on and reproduces conspiracy myths especially in times of crisis.[24]But, as not only Christchurch has reminded us, “grand narratives of the extreme”[25] are prevalent also on a global scale – and they are perhaps becoming even more important as realities are fragmenting. However, the outcome of the elections in Turkey may be taken as a suggestion that when economic grievances tell a different story, pathetic narratives will fail. In addition, as Joseph S. Nye has put it: “[…]if a narrative is too transparently manipulative and discounted as propaganda, it loses persuasive power.”[26]However, when exactly this point will be reacheddependson circumstances and audience.  Indeed, in the hands of the latter remains  the power of grand narratives and the decision whether or not to contribute to such self-fulfilling prophecies.

Turkeyscope

***

[1]Anonymous 2019, [6]. We refer to the 74-page anonymous document titled “The Great Replacement” that has been made available on various websites in the aftermath of the attacks. The document contains no page numbers; the numbers we give in square brackets refer to the respective page numbers of the PDF file.

[2]Jean-François Lyotard, La condition postmoderne. Rapport sur le savoir, Paris: Editions de Minuit, 1979, pp. 63-68; passim.

[3]Schellhöh et al. characterise such “narratives of the extreme” as delusional, disconnected from reality, and enthusiastic about exclusion, often in a way prone to violence (Jennifer Schellhöh et al., “Einleitung”, in: ibid. (eds.), Großerzählungen des Extremen. NeueRechte, Populismus, Islamismus, War on Terror, Bielefeld: Transcript. 2019, pp. 8 f.).

[4] See, e.g., his appearance in Tekirdağ on 16 March, transmitted live by the official YouTube channel of the AKP and still available, “Cumhurbaşkanımız Erdoğan, TekirdağMitingi’ndekonuştu” [https://www.youtube.com/watch?v=725XKRnKFAc ] (Accessed 11 May 2019).

[5] Publication of such news had indeed indirectly been banned by decree under state of emergency in March 2017 (ResmîGazete, “Olağanüstühalkapsamındabazıdüzenlemeleryapılmasıhakkındakanunhükmündekararname” [http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/01/20170106M1-2.htm], accessed 11 May 2019). When New Zealand’s foreign minister Winston Peters met with Erdoğan after the attacks, he raised the issue of public screening of the footage at his election rallies. Two hours after this meeting, however, Erdoğan showed the recordings once again, in Konya, and continued showing them at rallies thereafter.

[6] BBC News, 18 March 2019, “Christchurch shootings: Erdogan criticised for showing NZ video” [https://www.bbc.com/news/world-europe-47609814] (Accessed 11 May 2019).

[7] T24, 18 March 2019, “Erdoğan’ın mitingde katliam görüntülerini izletmesine uzmanlar ne diyor?” [https://t24.com.tr/haber/erdogan-in-mitingde-katliam-goruntulerini-izletmesine-uzmanlar-ne-diyor,812744] (Accessed 11 May 2019).

[8]Eirikur Bergmann, Conspiracy and Populism. The Politics of Misinformation, Cham: Palgrave Macmillan, 2018, p. 110.

[9] Sputnik, 19 March 2019, “Erdoğan: İstanbul’u Konstantinopolis’e çevirmeye çalışan Bizans artıklarına okkalı bir tokat indirmenizi istiyorum” [https://tr.sputniknews.com/amp/turkiye/201903191038290972-erdogan-istanbul-konstantinopolis-tokat-istiyorum/] (Accessed 11 May 2019).

[10]With these kinds of allusions Erdoğan follows in the tradition of Necmettin Erbakan and his MillîGörüş manifesto (Necmettin Erbakan, MillîGörüş, Istanbul; DergâhYayınları, 1975).

[11]T24, 19 March 2019, “Erdoğan: Bunun hesabını Yeni Zelanda sormazsa biz sormasını biliriz” [https://t24.com.tr/haber/erdogan-eregli-icimizde-ukde-kalmisti,812964] (Accessed 11 May 2019).

[12] Hürriyet, 19 March 2019, “Erdoğan ‘yolumuzdan alıkoyamazlar’ dedi ve tek tek saydı” [http://www.hurriyet.com.tr/gundem/yolumuzdan-alikoyamazlar-dedi-ve-tek-tek-saydi-hacli-artiklari-bizans-heveslileri-neo-nazi-bozuntulari-41154945] (Accessed 11 May 2019]

[13] Mark Lowen, BBC News, 20 March 2019, “Christchurch shootings: Why Turkey’s Erdogan uses attack video” [https://www.bbc.com/news/world-europe-47638936 ] (Accessed 11 May 2019).

[14] T24, 18 March 2019, “Erdoğan: Dedeleriniz geldi, kimi ayaklarının üzerinde kimi tabutla döndü” [https://t24.com.tr/haber/erdogan-canakkale-de-konusuyor,812796] (Accessed 11 May 2019).

[15]BirGün, 16 March 2019, “Erdoğan: Yeni Zelanda saldırganı İstanbul’a gelmiş, bağlantılarını ortaya çıkaracağız” [https://www.birgun.net/haber-detay/erdogan-yeni-zelanda-saldirgani-istanbula-gelmis-baglantilarini-ortaya-cikaracagiz.html] (Accessed 11 May 2019).

[16] BBC News Türkçe, 17 March 2019, “Erdoğan: Bunlar İzmir’e ceketimizi atsak kazanırız diye bakıyor” [https://www.bbc.com/turkce/amp/haberler-turkiye-47603457 ] (Accessed 11 May 2019).

[17]Anonymous 2019, [39]

[18]Anonymous 2019, [28]

[19]Sabah, 18 March 2019, “Cumhurbaşkanı Erdoğan: ‘İstanbul’u Konstantinopol yapamayacaksınız’” [https://www.sabah.com.tr/webtv/turkiye/cumhurbaskani-erdogan-istanbulu-konstantinopol-yapamayacaksiniz] (Accessed 11 May 2019).

[20] Sputnik, 16 March 2019, “YeniZelanda’daki saldırının videosunu izleten Erdoğan: Cani İstanbul’a gelmiş, bağlantılarını ortaya çıkaracağız” [https://tr.sputniknews.com/turkiye/201903161038235772-erdogan-istanbul-gelecegiz-camileri-yikacagiz-yeni-zelanda-nere-turkiye-nere/] (Accessed 11 May 2019).

[21] Reuters, 29 March 2019, “Turkey’s Erdogan says he plans to change Hagia Sophia’s title from museum to mosque” [https://www.reuters.com/article/us-turkey-election-museum/turkeys-erdogan-says-he-plans-to-change-hagia-sophias-title-from-museum-to-mosque-idUSKCN1RA1ZB] (Accessed 11 May 2019).

[22]Anonymous 2019, [6]

[23]For the notion of soft power, see Joseph S. Nye, Soft Power. The Means to Success in Modern Politics, New York: Public Affairs, 2004.

[24]See e.g. Türkay Salim Nefes, “The conspiratorial style in Turkish politics: discussing the deep state in the parliament”, in: Joseph E. Uscinski, Conspiracy Theories and the People who Believe Them, New York, NY: Oxford University Press, 2019, pp. 385-395.

[25] Jennifer Schellhöh et al., “Einleitung”, in: ibid. (eds.), Großerzählungen des Extremen. NeueRechte, Populismus, Islamismus, War on Terror, Bielefeld: Transcript. 2019, p. 8.

[26]Joseph S. Nye, The Future of Power, New York: Public Affairs, 2011, p. 94.

POWER AND ISLAM IN TURKEY: The Relationship Between the AKP and Sunni Islamic Groups, 2002-16

Abstract:

Since its election in 2002, the Justice and Development Party (AKP) has gone from strength to strength, winning elections local and general and constitutional referendums, by large margins. Turkey’s Sunni groups have been a decisive factor in these political victories, since uniting for the first time ever in 2002. The AKP came to power as a conservative or Islamic-rooted party expected to protect the rights of religiously observant people. Over the years religious groups have mobilised their religiously observant followers employing the power of their visual and written media and personal and institutional charisma. What are the factors behind this extraordinary alliance of political and socio-religious forces, never before seen since the inception of the Turkish Republic, what was the impact of this alliance on the elections, and how has it changed in the thirteen-year period? What are the reasons some religiously based groups withdrew their support from the AKP and built up opposition blocs in recent years? What do these divisions mean in terms of exploring various Islamic understandings? In discussing these questions, this paper aims to explore the theological, historical and sociological background to the relationship between Islamic groups and the state, and these groups’ understanding of state and opposition; and examine the relationship between power, political Islam and secularism.

Reference: 

Çelik, E. (2017) ‘Power and Islam in Turkey: The Relationship Between the AKP and Sunni Islamic Groups, 2002-16’, in: Authoritarian Politics in Turkey: Elections, Resistance and the AKP, ed. by Baser, B. & Ozturk A.E., London: I.B. Tauris

 

For the full article, please click here.

ŞAŞIRAMIYORUM

Hayatım boyunca hep özgür oldum. Çocukluğumda da yetişkinliğimde de ailem kararlarımı hep destekledi. Bazı dönüm noktalarında itiraz etmiş olsalar da, tercihlerime son tahlilde güvendiler, engel olmayı düşünmediler. Bir kadın olarak bireysel haklarının kısıtlanması sorununa çokça maruz kalan annem, çocuklarının özgür, kendine yeten ve kimseye muhtaç olmayan kişiliklere sahip olması için ayrıca bir titizlik gösterdi.

Bu durumun tek istisnasını ortaokula başlayacağım zaman yaşadım. Ben eğitim hayatıma “düz” ortaokul ve liseden devam etmek isterken, annem İmam-Hatip Lisesine gitmem için çokça ısrar etti. İsteksizliğimin nedeni sadece zor olduğunu düşünmemle ilgiliydi; yoksa hem o okula gitmek bizim şehirde gayet itibarlıydı hem de okul şehirdeki başarılı okullar arasında sayılıyordu. Annem için önemli olan iki şey vardı: Okuyup eğitimli olmamızı hayatının en önemli hedefleri arasına yerleştirmişti, ayrıca “dinini-imanını bilen, ahlâklı” insanlar olmamız, onun için olmazsa olmazdı.

Muhafazakâr kesimde yaygın olan anlayış onda da vardı; ahlâkın yolu “inançlı” olmaktan geçiyordu. Ne kadar dindar bir Müslümansanız o kadar da ahlâklı bir insan oluyordunuz. Aslında bunun çokça istisnasını bizzat görmüştü. Haksızlığına ve ahlâksızlığına şahit olduğu insanların büyük bir kısmı namazında-niyazında ve “hacı” olan insanlardı. Ama tutumunu bu insanlara bakarak değil, ideali olan İslâmi yaşayışı düşünerek belirlerdi. Ahlâksız dindarlar, ona göre dinin ruhundan habersiz kimselerdi.

Eğitime ve dindarlığa (dolayısıyla ahlâka) bu kadar önem veren annem için ideal olan okul, İmam-Hatip’ti. İki alanda da çocuklarına vereceği eğitim açısından bir yaştan sonra kendisini artık yetersiz görüyor, emin ellere teslim ederek gönlünü rahatlatmak istiyordu. Bütün direnmelerime rağmen beni dinlemedi, bu konuda hiçbir itirazı kabul etmeyeceğini söyledi. Sonunda İmam-Hatip Lisesine giderek kaydımı yaptırdık.

Dört haneli bir okul numarasına sahip olmanın ve ilk defa takım elbise giymenin, yani yetişkinlik dünyasına ilk adımları atıyor olmanın gururuyla başladı bu süreç. Diğer liselerde verilen derslerin üstüne bir de “meslek dersleri”ni de aldığımız için bazı günlerde dokuz saati okulda geçirdiğimiz oluyordu; ama yine de keyifliydi. Hem dinî bilgileri öğrenmek hem de ileride sahip olmak istediğimiz meslekler için gerekli dersleri almak ayrı bir haz veriyordu.

Meslekler deyince, zannedildiği gibi, İmam-Hatip öğrencileri Diyanet kadrolarına yönlendirilmezdi. Okulda aldıkları “temel”le birlikte daha seküler alanlara girmeleri ve oraları “doldurmaları” öğütlenirdi. Örneğin üniversite tercihlerine İlahiyat Fakültelerini yazmak pek de makbul sayılmazdı. Başta sayısal bölümler olmak üzere, diğer bölümleri kazanmak için yeterli puanı olmayanlar, ancak son bir çare olarak çaresizce İlahiyat Fakültelerini seçerlerdi.

Din, hayatın tamamen merkezinde olmalıydı hocalarımıza göre. Hatta tarihteki ve şimdiki bütün sosyal ve siyasi olaylar dinî bakış açısıyla ve dinî kavramlarla anlatılırdı; ayrı bakışlardan ve yorumlardan pek haberdar edilmezdik. Dışa kapalı bir paralel dünya yaşanırdı; her karşılaşılan olaya kendi kavramlarıyla açıklamalar yapabildiği için kendi içinde huzurlu, dışarıyı yabancı ve düşman bellediği için hep çatışmacı, dinin her şeye yeterli cevapları olduğuna inandığı için arayışsız bir dünya…

Bu dünyanın dışından haberdar olmak ya da dışına çıkmak, ancak kişisel çabalarla mümkündü; tabii bu hiç de kolay değildi. Sırtını Allah’a yaslamış olduğu için kendinden emin konuşan hocalara ve dinin gerçek yorumu olarak sundukları görüşlerine itiraz etmek, karşınıza koskoca dini almak anlamına geliyordu ve o yaşlarda bununla baş edebilmek neredeyse imkânsızdı.

Genel olarak Sünnilik de değil, Hanefi İslâm anlayışını İslâmın kendisi olarak sunarlar, son derece gelenekçi, muhafazakâr ve kuru/ruhsuz bir İslâm yorumunu her fırsatta öğrencilere benimsetmeye çalışırlardı. Doğru tarafta oldukları inancı, pedagojik prensipleri de ihmal etmeleri için sözüm ona “haklı” bir gerekçe oluştururdu; zorla namaz kıldırmak, yurtta kalan öğrenciler arasında sabah namazına camiye gitmeyip yatakhanesinde kalanlara dayak atmak gibi…

Hocaların bu tutumundan öğrenciler de büyük oranda etkileniyordu haliyle. Çatışmacı bir dindarlık anlayışı benimseniyor, “karşı taraftan” birileri bulunduğunda affedilmiyordu. Çatışılacak taraflar, CHP ve SHP ile destekçileri başta olmak üzere, çoğunlukla seküler kesimden oluşurdu. Onlar din karşıtlarıydı ve onlara karşı “Müslümanların” güçlenmesi gerekiyordu; evet, “Müslümanların”! O yüzden öğrenciler iyi çalışmalı, iyi yerlere gelmeliydi.

Hocalar arasında az da olsa “seküler” görünümlü olanların işi çok zordu. Örneğin Fen Bilgisi öğretmeni, ders sırasında dindarlığını ve tarafını inatla göstermeye çalışırcasına ağzında misvakla dişlerini temizleyen arkadaşlara, “Hz. Muhammed bugün yaşasa misvak değil, diş fırçası kullanırdı,” dediğinde sert ve saygısız tepkiler alıyordu.

Dindar görüntüsü olmayan, ya da “karşı” taraftan olduğu az-çok tahmin edilebilen öğretmenlere yapılacak en bayağı meydan okumalardan biri, ezan duası olurdu. Ders sırasında dışarıdan ezan sesi geldiğinde, ezan biter bitmez çoğunlukla muzip hafızlardan biri yüksek sesle ezan duası okumaya başlar, her bir cümlenin sonunda da sınıf toplu halde ve gayet yüksek sesle “Amiiin,” derdi. Hoca bu duruma müdahale ederse “din karşıtlığı” açığa çıkacak ve ona göre tepkiler alacaktı, müdahale etmezse de İslâmın sınıftaki “gücü ve zaferi” tescillenmiş olacaktı! Bu durumda hocaya düşen, sanki yapılması dinin emirlerindenmiş gibi gösterilen bu duanın, daha doğrusu “Show”un bitmesini sabırla beklemekti.

İşin ilginç yanı, “karşı” tarafın ya da “düşmanların” yalnızca laik kesimden olmamasıydı. Okulda Milli Görüş düşüncesi hakimdi ve yöneticiler ile hocalar, İmam-Hatip Liseleri birer devlet okulu değil de âdeta Milli Görüş Cemaatinin özel okullarıymış gibi bir rahatlık içinde hareket ederlerdi. Nitekim Erbakan da o yıllarda bu okulları “arka bahçe”si olarak tanımlamıştı. Hal böyle olunca, Milli Görüş’e ve Refah Partisi’ne mesafeli olan diğer cemaatler de düşmandı; çünkü “Müslümanların” parlamentodaki tek temsilcileri olan Refah Partisi’ne destek vermemek, “doğal olarak” İslâm karşıtlarına destek vermek anlamına geliyordu onlara göre. Hatta bir hocamız, kendisiyle özel bir sohbetimizde, “Refah Partisi’ne oy vermeyen kâfirdir!” şeklindeki hükmü bile rahatlıkla savunabilmişti.

Bu türden düşmanların başında Gülen Cemaati gelirdi o yıllarda; çünkü iki grubun liderleri arasındaki mesafe herkesçe bilinirdi. Ortaokula başladığım ilk günlerde, üst sınıflardan Milli Görüşçü abiler, derslerimdeki başarılarımdan dolayı beni bulup bazı kişileri işaret ederek, “Sakın şunlara yaklaşma ve konuşma, onlar Nurcular!” diyerek uyarma gereği hissetmişlerdi. Bazı hocalar da derslerin ortasında yerli-yersiz ve dolaylı-dolaysız, Said Nursi’den ve Fethullah Gülen’den bahisler açarlar, sakal bırakmamış ya da evlenmemiş olmaları üzerinden aşağılarlar, sonuçta da olay bir şekilde yine siyasete bağlanırdı. Gülen Cemaatinin ve diğer Nur cemaatlerinin sohbetlerine giden öğrenciler bir şekilde taciz edilir; hatta bu gruplarda aktif olan öğrenciler, bizzat müdür yardımcımız tarafından, okuldan atılmak veya ilçelere sürülmekle tehdit edilirdi.

Gülen Cemaati de yine o yıllarda oldukça sistematik bir şekilde İmam-Hatip Liseleri üzerinde çalışır, öğrencileri kendi gruplarına dahil etmenin sessiz ve derin mücadelesini verirdi. Yani 2010’lu yıllarda bu iki grup arasında tanık olunan güç mücadelesinin çok eski ve köklü bir tarihi var. AK Parti iktidarı ile Gülen Cemaatinin arasının açılmaya başladığı zamanlarda toplumda büyük bir şaşkınlık görünce, Taraf gazetesinde “Parantez kapandı” başlıklı bir yazı yazmıştım. Çünkü istisna olan, iki grubun karşıtlıkları ve mücadeleleri değil, aynı çatı altında durabilmeleriydi, o da artık bitmişti.

Benzer bir gerilim Süleymancılar Cemaati ile de vardı. Süleymancılar bu okulları “İmam-Hatab” (Arapça “odun”) diyerek aşağılar, kendi alternatif dinî eğitim kurumlarını yüceltirlerdi. Ancak sayıları ve faaliyetleri okulda yok denecek kadar az olduğu için bir “tehdit” teşkil etmezler, haklarında neredeyse konuşulmazdı bile.

İmam-Hatip, bir dava okuluydu. İslâm, daha doğrusu siyasal İslâm davasının okulu. Laik devlete karşı “içerideki” en büyük kalelerden biriydi. Oyun laik Cumhuriyet’in kurallarına göre oynanıyordu; görünürdeki her şey gayet meşruydu. Geleceğin Türkiye’sinin temelleri ve kadroları yetiştiriliyordu. M. Emin Ay’ın seslendirdiği “Ben İmam-Hatipliyim” ilahisindeki sözler de tam bunu yansıtıyordu: “Köklerim mazidedir, yepyenidir geleceğim / Bekleyin çok gecikmeden mutlaka geleceğim / Milletimin ümidi olan yüce dava için / Gerekirse gözümü ben kırpmadan öleceğim / Malazgirt’ten Viyana’ya uzanır benim elim / Geliyorum sevinin ben, ben İmam-Hatipliyim.”

Bu “cihat ruhu” hep diri tutulurdu. Lise birinci sınıfta, müdür yardımcımız namazda safların düzgün olması gerektiğini, savaşa giden askerlerin “ip gibi” dizilmelerinin ve belli bir nizam içinde olmalarının öneminden hareketle açıklamaya çalışınca yanımdaki arkadaşımla göz göze gelmiş, dinin ve ibadetlerin bu denli siyasallaştırılmasından duyduğumuz rahatsızlığı paylaşmıştık.

Arada siyasal İslâmdan uzak hocalarımız olurdu ama onlar istisnaydı. En insani şekilde diyalog kurabildiğimiz ve belki de en sevdiğimiz hocamız bir Atatürkçüydü. Ona yakın olanlar da, meslek dersi hocası olsa da siyasal İslâmdan uzak duranlardı. Bu istisnaların haricindekilerle sıradan insani ilişkiler geliştirmek son derece zordu; tabii onlarla aynı görüşleri paylaşmıyorsanız…

Bu hal böyle devam etti gitti. Annemin hayatıma yaptığı tek müdahaleyi sonuçlandırdım ve üniversiteye, yakınlarımın itirazlarına rağmen istediğim bölümü seçerek geçtim. Son sınıfımdayken 28 Şubat süreci başlamış, Necmettin Erbakan, başbakan olduğu Refah-Yol hükümetiyle iktidardan indirilmişti. İdeallerini siyasal iktidarı ele geçirmek üzerine kuran bu hareket, gelebileceği en yüksek yerden tepetaklak düşürülünce büyük bir sarsıntı yaşadı ve bir nevi sönüşe geçti. Grubun 90’lı yıllardaki en ateşli vaizi Şevki Yılmaz, “Yanlış yapmışız,” dedi, Abdullah Gül, “Devleti tanımamışız,” dedi, nihayetinde Milli Görüş’ün en sempatik ve karizmatik isimlerinden olan R. Tayyip Erdoğan, “Milli Görüş gömleğimi çıkardım,” dedi, “değiştim,” dedi ve Erbakan’dan ayrılarak AK Parti ile birlikte yeni bir siyasi oluşum başlattı.

İmam-Hatip’teki son yılımdan bu yana tam yirmi yıl, AK Parti iktidarının başlamasının üzerinden de tam on beş yıl geçti. Okuldaki hocalarımın söylediği idealler ne ise hepsinin, yaklaşık 2009’dan beri adım adım hayata geçirildiğine şahit oluyorum. O günlerde “düzen” diye devamlı yerilen devlet ideolojisinin ve sisteminin yerine şimdi kendi arzu ettikleri “düzen”in tesis edilmesini izliyorum.

Bu yazıyı yazdığım bugünlerde iktidarın ilan ettiği OHAL günlerini yaşıyoruz ve birbirinin peşi sıra gelen KHK’lara maruz kalıyoruz. Her bir KHK ile ülkenin yetiştirdiği çok sayıda insan, herhangi bir suçu ispatlanmadığı halde işinden ediliyor, yurtdışına çıkışı yasaklanıyor ya da hapse atılıyor…

İktidardakilerin ya da onlara sırtını yaslayanların söylemlerine baktıkça, hepsinde de İmam-Hatip’teki hocalarımı görüyor ve duyuyorum. Aynı dışlayıcı tavır, aynı kutuplaştırıcı retorik, aynı çatışmacı psikoloji. Aynı din anlayışı, aynı din istismarı, aynı tekfirci gelenek. Bir farkla; şimdi bütün o kişiler ve ideolojileri, bütün o halleri ve özellikleriyle iktidardalar ve sınırsızca muktedirler. O zamanlarda küçük çapta sergilenen anlayış ve yönetimler, şimdi ülke çapında gerçekleştiriliyor. O zamanlarda kurulan hayaller şimdi artık hayata geçirilmiş halde.

Yine devletin, yani halkın ortak kurumlarını kendilerininmiş gibi kullanmalar, yine kendilerine muhalif olanları veya farklı görüşte olanları devletin kurumlarından ihraç etmeler, yine kendi anladıkları “millet”in ve “milliliğin” dışındaki her şeyi gayri milli ve gayri İslâmi olarak görüp göstermeler…

O zamanlar gücü ele geçirme mücadelesi yaşanıyordu, şimdi gücü elden kaçırmama mücadelesi. Gücü elde etme çabası varken daha bir dikkatlilerdi; ahlâk, haysiyet, izzet, önemli kavramlardı. Şimdi gücü elden kaçırmamak için “meşruiyet” alanı genişletildikçe genişletiliyor; güç yolunda her şey mübah hale getiriliyor.

Bütün bu yaşananlar ve çöküşler karşısında çoğunluğun yaşadığı şaşkınlığı yaşamak istesem de yaşayamıyorum; sonuçta da aynı derecede hayretle tepki gösteremiyorum. Olumsuz etkilerini gidermek için yıllarımı verdiğim bu zihniyetin içinde altı yılımı geçirdiğim için şimdi olanlara şaşıramıyorum…

(Bu yazı, 27.02.2017 tarihinde Birikim Dergisinin sitesinde yayımlanmıştır.)