Category Archives: 1 – EMRAH ÇELiK YAZILARI

PROTESTOLARIN KÜRESEL HARMONİSİ

(Bu yazı ilk olarak 31.10.2013 tarihli Taraf Gazetesinde yayınlanmıştır.)

Son birkaç yılda dünyanın çok çeşitli yerlerinde ilgi çekici siyasi gelişmeler oldu.

Arap dünyasında otoriter rejimlerin diktatörlerine karşı rejim değişikliği için isyanlar gerçekleşti.

Hindistanlılar yozlaşmaya karşı ayaklanırken, İspanya, İsrail ve Yunanistan eylemcileri refah devletlerinin bozulmasına karşı tepkiler gösterdiler.

Güney Afrika ülkelerinden Botsvana’da ve Amerika eyaletlerinden Wisconsin’de halkın geçimi için gereken maaşların yetersizliği sorunundan dolayı büyük çapta eylemler yapıldı.

ABD, Kanada ve İngiltere’de ise ekonomik krizlere, kapitalizme ve kurumsal açgözlülüklere karşı protesto gösterileri gerçekleşti.

Bunların yanı sıra Rusya’da, Brezilya’da ve ülkemizde de farklı sebeplerle protestolar yapıldı.

Birbirinden farklı gerekçelerle yapılan bu eylemlerin aynı zamanda birbirine çok benzeyen bazı özellikler taşıması, bugünlerde sosyologların, antropologların ve siyaset bilimcilerin ilgilerini fazlasıyla cezbediyor.

Pnina Werbner, Martin Webb ve Kathryn Spellman-Poots’un hazırladıkları ve yakında çıkacak olan “The Political Aesthetics of Global Protest” (Küresel Protestoların Siyasi Estetiği) başlıklı çalışmalarında bahsettiğim eylemlerin çoğu analiz ediliyor.

Çalışmada eylemlerle ilgili olarak temelde şu ortak özelliklerden bahsediliyor:

Protestolarda eylemciler, mesajlarını iletmek için popüler ve elektronik medyayı, görsel ve diğer türden söylemleri, sanatsal yaratıcılıklarını, eylemleri ve teatral konuşmaları kullandılar.

Bu protestolar, daha öncekilerden oldukça farklı ve kuramsal açıdan önemli derecede yeni idi.

Eylemciler mesajlarını çoğunlukla şarkı, mizah, şiir ve fiziksel katılım yollarıyla ifade ettiler.

Yozlaşmaya, eşitsizliğe, otoriter yönetimlere ve neoliberal politikalara itiraz ettiler.

İtiraz ettikleri otoriter rejimlerin ihtişamlı yapıları karşısında oluşturdukları ‘karşıt-imaj’, çadırlar oldu; hafif, taşınabilir ve geçici.

Bütün protestolarda, içinde mutfakları, kütüphaneleri ve diyalog ortamları olan “mini cumhuriyetler” kuruldu.

Otoriter rejimlerin hiyerarşik doğalarının karşısında, eylemlerin çoğunda dikey değil yatay bir politika ve organizasyon şekli uygulandı; hatta lider ve liderlik kurumu yoktu.

Yataylık, tartışma ‘halkalarıyla’, imtiyazsız ve eşitlikçi diyalog yöntemleriyle, başkalarını dinleyerek ve sırayla herkesin konuşabilmesini sağlayarak geçekleştirildi.

Otoriter liderler, mizah, hiciv, parodi ve karikatürler yoluyla protesto hareketlerinin çoğunda itirazların ana hedefi oldu.

Eylemciler, aynı ortamda beraber yaşamak, hijyen ve tıbbi tedavi sağlamak, çöpleri toplamak, yemekleri paylaşmak, uzun sohbetler yapmak ve eğlenceler düzenlemek gibi günlük pratikler yoluyla heterojen yapılarını sergilediler.

Organize olma ve harekete geçme özelliklerinin yanı sıra, içlerinde farklı ekonomik sınıfları, dinleri, cinsiyetleri ve etnisiteleri barındırmaları da önemli bir ortak özellikleriydi.

Eylem “şehitleri” ve diğer protestocular hakkında yapılan şarkılar, videolar, duvar yazıları ve cadde gösterileri gibi sanatsal aktivitelerle eylemcilerin sesleri daha fazla yayıldı.

Çoğunluğun gençlik kültürünü ve mizah anlayışını yansıtan gençlerden oluşması, ayrıca katılımda orta sınıfın merkeziliği, bir diğer ortak özellikti.

Bunlara gösteri sanatları, mekânsal işgaller ve katılımcıların farklılıkları arasında köprülerin kurulması gibi özellikler de eklenebilir.

Peki, bunca farklı ülkede gerçeklesen protestolardaki benzerliğin anlamı nedir? Haftaya tartışalım.

AY HEP BİR POLEMİKLER

(Bu yazı ilk olarak 24.10.2013 tarihli Taraf Gazetesinde yayınlanmıştır.)

Bir süredir ne kadar da çok konuşan, kendini ifade eden bir toplum olduk.

O kadar çok konuşuyoruz ki, ortada dolaşan konuşma balonlarından göz gözü görmüyor neredeyse.

Herkes düşüncesini bir şekilde ifade ediyor; konuşarak, yazarak, yürüyüş yaparak, hatta durarak!

Adeta onyıllarca, belki de yüzyıllarca tercih ettiğimiz ya da mecbur bırakıldığımız suskunluğun patlamasını yaşıyoruz.

Herhangi bir şekilde yasaklara, özellikle de temel insan haklarına zıt olan yasaklara maruz kalanlar, ortaya çıkan görece özgür ortamda yasaklı günlerin acılarını çıkartırcasına geçmişteki ve gelecekteki haklarını savunuyorlar.

Hem de yılların biriktirdiği öfkeyi hemen her sözlerinde hissettirerek!

İnternetin sunduğu ‘özgür’ ortam ve imkânların da katkısıyla, artık susan değil konuşan bir halkız.

Sami Selçuk yaklaşık on beş yıl önceki bir konferansında “söyleyen değil, söylenen bir millet” olduğumuzdan yakınıyordu.

Biz şimdi tam tersine, söylenen değil söyleyen bir topluma dönüşüyoruz.

Yakın zamana kadar başkalarına dair düşüncelerimiz bir yana, kendi öz fikirlerimizi bile en azından çekinerek ifade ederdik.

Sadece belli bazı ayrıcalıklı kesimler vardı; onlar istediği insan ve gruplar hakkında istedikleri yargılarda bulunur, ellerindeki imkânlarla da başkalarını susturmayı başarırlardı.

Şimdi herkesin mikrofonu, gazetesi, dergisi, internet sitesi ve online adresi var; herkes her istediği insana fikirlerini ve tepkilerini ulaştırma imkânına sahip.

O hâlde sözün kıymetinin arttığı, vuruşmaktan ziyade konuşmanın makbul olduğu daha medeni bir hâle mi geliyoruz acaba?

“Asker bir millet” olmakla övündüğümüz günleri geride bırakıp “düşünen ve çalışan bir millet” olmakla övüneceğimiz günlere doğru mu ilerliyoruz?

Bu kadar iyimser olmak için biraz erken sanırım; çünkü henüz bir acemilik dönemini tecrübe ediyoruz.

Düşünce ve ifade özgürlüğümüzün ergenlik dönemi zevklerini, gelgitlerini ve hırçınlıklarını yaşıyoruz.

Futbol yorumcuları ve taraftarları bir yandan, siyasetçiler, destekçileri, sanatçılar ve yazarlar öte taraftan, hemen herkeste bir laf yetiştirme telaşı, ‘rakiplerine’ lafla üstün gelme hırsı var.

Sosyal medya çok uzun bir süredir bu tür polemik örnekleriyle dolu.

Din, hatta tasavvuf ile ilgili konuları dahi magazin figürleri ve söz düelloları eşliğinde takip ediyoruz.

Zor ve önemli bir dinî konuyu, içlerinde hiçbir ilahiyatçı katılımcının olmadığı bir ‘show’ programında izleyen bir arkadaşım, programı şöyle yorumlamıştı: “Ay hep bir polemikler; çok eğlendim!”

Aynı “eğlenme” durumu sosyal medyada da yaşanıyor olmalı ki, genel olarak büyük bir hoşnutsuzluk sözkonusu değil.

Bir geçiş dönemi yaşıyoruz; konuşma ortamlarımız, şekillerimiz, özgürlük anlayışımız değişiyor.

Bu geçiş döneminde kuralsızlıklara, karşı tarafı dinlememelere, hakaretlere, anlama çabasından uzak kalmalara çokça rastlanıyor.

Onca susturulmuşluktan sonra böyle bir durum normal karşılanabilir belki. Ama en ciddiyet beklenen kurumumuz TBMM’den en kuralsız ortam olan internete kadar, büyük bir kargaşaya tanık oluyoruz.

Bu kargaşanın bir süre sonra yok olacağını, demokrasimizin ergenlik dönemini büyük çapta toplumsal sorunlar yaşamadan atlatabileceğimizi umuyorum.

Bunun için öncelikle sözün değerinin eylemin değerinin önüne geçmemesi; bir de, özellikle sanal âlemin özgür ortamındaki sözüm ona ‘cesur’ duruşumuzun farklı düşüncelere hakaret ve saygısızlık boyutuna taşmaması gerekiyor.

BAYRAM KIRILMA GÜNÜDÜR

(Bu yazı ilk olarak 17.10.2013 tarihli Taraf Gazetesinde yayınlanmıştır.)

Yakından tanımadığımız insanları dış görünüşlerine göre yargılamaya yatkınızdır.

Beraber vakit geçirip de ruhuna temas etmediysek, hep bedeni ve giyimi üzerinden, sadece gözümüzle gördüklerimize göre ‘yorumlarda’ bulunuruz.

O yorumların içinde önyargılarımız vardır. Kültürümüzle, ailemizden ve çevremizden öğrendiklerimizle, zanlarımızla yoğrulmuş önyargılarımız.

Ruhuna aşina olmadığımız insanların taşıdığı hemen her şeyi sembollerle tanımlamaya çalışırız bir süre sonra.

Uzun saç, uzun bıyık, çene sakalı, uzun sakal, başörtüsü, açık saç, kısa etek, çarşaf… Bunların hepsi de bir şeyleri temsil eden sembollerdir artık.

Hızla etiketimizi yapıştırır geçeriz, başka yerlerde de büyük bir özgüven içinde o yargılarımızı paylaşırız.

Gerçekliği kuşatmaktan oldukça uzak, alabildiğine sübjektif, emek mahsulü olmayan yargılarımızı…

Başka ülkeler ve halkları için de geçerlidir aynı durum.

Doğu’daki ve Batı’daki ülkelerin halkları bizim için çoğu zaman sembollerden ibarettir.

Hayatımızda hiçbir İranlı, Arap veya Malezyalı ile oturup konuşmadığımız hâlde yüzlerini ya da kıyafetlerini görür görmez hükmümüzü veririz.

Avrupa’da on yıllardır yaşayan vatandaşlarımızın çoğundan, bulundukları ülkelerin yerlileri hakkında duyulan en yaygın kelime “soğuk”tur.

Hâlbuki otuz yıllık komşu veya iş arkadaşıyla beraber geçirilen vakit çok sınırlıdır, belli aralıklarla biraraya gelinen Avrupalı aile dostu ise neredeyse yoktur.

Kendi ülkemizde, kendi insanımızla ilgili yargılarımız da semboller üzerinden yürür çoğunlukla.

Bazıları açısından, din ve dindarlıkla ile ilgili olumlu düşünceleriniz varsa gerici ve yobazsınızdır, bilim ve rasyonaliteyle işiniz yoktur.

Bazılarına göre, özgürlükleri savunuyor, hak ve adaletin yerine ulaşması konusunda din, ırk ve mezhep ayrımı yapmıyorsanız vatanseverliğiniz bozulmaya yüz tutmuş demektir.

Toplumsal huzuru önemsiyorsanız devletçi, adaletin yerini bulması için eylem yapıyorsanız devrimci ve anarşistsinizdir.

İnsani sıcaklığın olmadığı yerde sembollerin ve kalıplaşmış yargıların soğukluğu kaplar ortalığı.

Şaşkınlıklarımız bu yüzdendir çoğunlukla.

Kimimiz bilimsel başarılara imza atmış sakallı ve takkeli bir dindarı tanıyınca, kimimiz Ramazan Bayramı’nda güzel kıyafetlerini giyip ev ev dolaşarak bayramlaşan Alevileri görünce bu yüzden hayret ederiz.

Kimi, başörtülü bir kadının elinde Oscar Wilde’ın romanını görünce, kimi saçı açık bir kadının namaz kıldığını öğrenince bu yüzden şaşkınlığını gizleyemez.

Başörtülülerin haklarını savunma mitinginde gördüğümüz sekülerler ile, Hrant Dink için yapılan yürüyüşlerde “Hepimiz Hrant’ız” diyen dindarları anlamlandırmakta zorlanmamız da bu yüzdendir.

Sekülerlerin namus ve saygı anlayışlarının farklı olduğunu, hepsinin de Noel kutlayıp yılbaşında evlerine çam götürdüklerini zannetmek ile, dindarların müzik dinlemediğini, sanat ile aralarının pek iyi olmadığını zannetmek, hatta bunu genellemek arasında hiç fark yoktur.

Ruhlarımız temas etmemiştir çünkü. Ve tarihi geçip pörsümüş sembollerle durumu idare etmişizdir hep.

Olması gereken şey sadece insani temastır. Her sahici insani temasla birlikte soğukluklar, kırgınlıklar, sembollere yaslanmış önyargılar kırılır.

Bayramınızı kutluyor, hepimiz için böyle “yakınlaşmalara” (kurban) ve “kırılmalara” vesile olmasını diliyorum. Çünkü bayramlar aslında bu anlamda kırılma günleridir.